Uitgeverij Athenaeum

Interview

Interview met Kester Freriks

Verborgen wildernis is een boek over Nederland. Waarom die titel bij een boek dat gaat over een van de meest aangeharkte landen ter wereld?

Een wildernis is een gebied dat zonder menselijk handelen ontstaat, verandert, groeit. Zoals de titel aangeeft ben ik op zoek gegaan naar landschappen die de sensatie van wildernis geven, van ruigte en van wildheid. In een bos, in een duingebied, langs de grote rivieren, aan zee of in een veenlandschap volgt de natuur haar eigen weg. De Nederlanders hebben er eeuwenlang alles aan gedaan de oorspronkelijke wildernis van duinen, moeras en water van ons land te temmen en te beteugelen. Telkens weer blijkt de natuur over een enorme kracht te beschikken en het aangeharkte, gecultiveerde Nederland terug te veroveren en om te zetten in wildernis. Bovendien worden nu in Nederland nieuwe wildernissen gecreëerd. Weliswaar doet de mens dat, maar begeef je in zo'n gebied en je ervaart hoe authentiek en echt zo'n landschap is. De natuur laat zich niet temmen. Dit boek is een loflied op de oerkracht van de natuur.

Verborgen wildernis is een boek met tekst over vijfentwintig plaatsen in Nederland, geïllustreerd met oude kaarten. Waarom die combinatie?

Op die oude kaarten is goed te zien hoe ons land er ongeveer twee eeuwen geleden uitzag. Een landschap dat harmonisch en organisch is gegroeid uit een fascinerend samenspel tussen water en land. Deze kaarten, afkomstig uit een unieke collectie die Atlas der Nederlanden heet, tonen ons landschap in een staat die we ons nu niet kunnen voorstellen. Er zijn geen rechte wegen, alles volgt de natuurlijke krommingen van beken, rivieren, stranden, heuvels en duinen. Op deze oude kaarten staan bovendien echte wildernissen afgebeeld. Daarop staat de waarschuwing 'wildernisse, door geen mensch te betreden'. Ik wil aantonen dat die 'wildernisse' er nog altijd zijn. Het zogenaamde gemaakte Nederland is ook een authentiek, wild Nederland. Ik ben jarenlang op zoek geweest naar die vijfentwintig gebieden, verspreid over heel Nederland. Zodra ik de beschaafde wereld de rug toekeerde en alleen in het landschap was, bevond ik me in een Nederlandse wildernis.

Verborgen wildernis gaat over de natuur, maar ook over Europoort en over de Amsterdamse Wallen. Wat doen die laatste plekken in het boek?

Waar nu Europoort ligt, lag vroeger een van de allermooiste natuurgebieden van Nederland, De Beer. De uitbreiding van de Rotterdamse haven en de vernietiging van dat gebied waar wind, water, storm, zee en getijden vrij spel hadden (en dus wild waren), was een tragedie voor het Nederlandse landschap. Ik beschrijf de Europoort en Maasvlakte als hedendaagse, industriële wildernissen. Ik heb geprobeerd als het ware onder die industrie als een archeoloog te graven en de voormalige vlakte De Beer weer tevoorschijn te halen. In taal. En met behulp van de kaarten. En wat de Amsterdamse Wallen betreft: vroeger heette dat gebied 'de wildernisse van Amsterdam', een stadswildernis dus. Bovendien gehoorzamen de Wallen aan de wet van de jungle, waar geen recht is, alleen het recht van de sterkste. Die stedelijke wildernis is organisch gegroeid, net als de landschappelijke wildernis. Ik wil laten zien dat het begrip 'wildernis' niet alleen met natuur te maken heeft, ook met de stad. Tot de definitie van wildernis behoort ook een plek waar orde en de wet niet bestaan. Dat geldt in hoge mate voor de Wallen.

Ken je Nederland nu beter dan toen je het boek begon te schrijven?

Onlangs las ik dat het Nederlandse landschap op alle fronten wordt vernietigd; industrie, zichtlocaties, bedrijventerreinen, uitbreiding van steden, aanleg van wegen. We beschikken over minder dan een derde van de oorspronkelijke schoonheid van ons land. Op mijn tientallen tochten door Nederland ben ik inderdaad anders naar ons land gaan kijken; ik ontdekte meer dan vroeger hoe groot de bedreigingen zijn, hoe kwetsbaar het ongeschonden landschap is en vooral ook hoe snel en ingrijpend het landschap verandert. Die ontdekking heeft me ertoe aangespoord naar ons landschap te kijken vanuit de optiek van de oorspronkelijke wildernis. Zoals Jac. P. Thijsse schrijft in het boek Waar wij wonen (1937): ‘Hoe zou ons land eruit zien, wanneer het onbewoond was gebleven?’ Naar dat verborgen, oorspronkelijke Nederland ben ik op zoek gegaan. Het was mijn opdracht dat te vinden. Ik hoop dat het gelukt is.

Je reist niet alleen van noord naar zuid en van oost naar west, maar ook in alle seizoenen en ’s morgens, ’s middags, ’s avonds en ’s nachts. Waarom?

De wisseling van de seizoenen, het verstrijken van de dag naar de nacht, de donkerte van middernacht, de overgang van zomer naar herfst en winter, eb en vloed, maanstanden en getijdenstromingen zijn bij uitstek natuurverschijnselen die zich aan onze wil en macht onttrekken, al doen we wel heel hard alsof dat niet zo is. Ik noem al die natuurlijke wisselingen ergens 'natuurscènes'. Het zijn gebeurtenissen die hun eigen wetmatigheden volgen. Een landschap is 's middags om twaalf uur in hartje zomer heel anders dan 's winters om zes uur 's morgens. En een veengebied in het holst van de nacht is wat anders dan een loofbos bij zonsopkomst. Die sensaties horen bij het begrip wildernis, omdat ze zich aan onze invloed onttrekken. In die zin is Verborgen wildernis een boek dat niet alleen aandacht vraagt voor landschappen, ook voor het landschap in samenhang met weersgesteldheid en seizoen. Om een landschap te begrijpen en als het ware te lezen, heb je de seizoenen nodig. Ze horen bij elkaar.